Rijst (Oryza sativa): teelt, soorten, voedingswaarde en geschiedenis

Alles over rijst: teeltmethoden, rassen, voedingswaarde en historische oorsprong. Praktische teeltinfo, recepten en wereldwijde betekenis van Oryza sativa.

Rijst (Oryza sativa) is een soort gras uit de familie der Poaceae en één van de belangrijkste voedselgewassen ter wereld. Van oorsprong is het een moerasplant die zich heeft aangepast aan natte teeltomstandigheden. In vele delen van Azië vormt rijst het hoofdvoedsel voor miljoenen mensen. Het wordt geteeld in warme en vochtige regio's, met grote productiegebieden in Azië, delen van Afrika, Noord-Italië (vooral risotto-gebieden) en de westkust van Noord-Amerika.

Belang en productie

Rijst levert in veel Aziatische landen tot 80% van de dagelijkse calorieën en is wereldwijd één van de meest geproduceerde landbouwgewassen. In 2014 bedroeg de wereldproductie ongeveer 741,5 miljoen ton rijst (inclusief onverpakte paddy), waarmee het één van de topgewassen is na suikerriet en maïs. Hoewel de wereldhandel in tarwe economisch gezien groot is, blijft rijst voor voedselzekerheid essentieel voor meer dan drie miljard mensen. Al deze belangrijke gewassen behoren tot de grassen (granen).

Soorten en rassen

Er zijn vele rassen en groepen van Oryza sativa, waarvan de grootste verdeeldheid ligt tussen indica-typen (meestal langkorrelig en geschikt voor tropische klimaten) en japonica-typen (kort- tot middellangkorrelig, vaak kleveriger, geschikt voor gematigde klimaten). Verder zijn er kleefrijstvariëteiten (bijv. glutinous rice) die in Aziatische specialiteiten worden gebruikt. Rassen verschillen sterk in korrelgrootte, plakkerigheid, smaak, opbrengst, en resistentie tegen ziekten en klimaatschommelingen.

Teelt en teeltmethoden

Rijst groeit van nature in natte omgevingen. Traditioneel wordt rijst vaak op vlakke, met water gevulde percelen (paddies) geteeld; dit maakt onkruidbeheer en sommige ziekten beter te controleren en zorgt voor stabiele wateraanvoer. Voor het planten gebruiken boeren vaak:

• transplantatie: eerst worden zaailingen in een zaaibed opgekweekt en later uitgeplant in de flooded fields;
• directe bemesting of direct zaaien: zaaien rechtstreeks in het veld, droog of in natte grond;
• terrassen in bergachtige gebieden: om water vast te houden en erosie te verminderen.

Voor de teelt is alluviale leem- en kleigrond ideaal. Het gewas heeft doorgaans een gemiddelde temperatuur van ongeveer 24°C of meer nodig, met beperkte temperatuurschommelingen tijdens zaai-, groe- en oogstperioden. Een jaarlijkse neerslag boven ca. 100 cm is gunstig, maar irrigatie maakt intensieve teelt ook mogelijk. Delta's, rivierdalen, kustvlakten en terrassen zijn daarom belangrijke teeltgebieden.

Teeltpraktijken en opbrengstverbetering

Moderne landbouwpraktijken zoals verbeterde irrigatie, kunstmestgebruik, selectieve rassen en mechanisatie hebben de opbrengst sterk verhoogd. Voordat dergelijke technieken wijdverbreid waren, lieten boeren akkers vaak 1–2 jaar braak liggen om de bodemvruchtbaarheid te herstellen. In tropische gebieden nabij de evenaar kunnen boeren met een warm klimaat en voldoende water een dubbele oogst per jaar realiseren (gewassen twee keer per jaar).

Ziekten, plagen en milieukwesties

Rijst wordt bedreigd door ziekten zoals rice blast en plagen zoals de bruine rijstluis (brown planthopper). Goede gewasrotatie, resistente rassen, geïntegreerde gewasbescherming en beheer van het waterpeil helpen problemen te beperken. De traditionele natte teelt leidt ook tot uitstoot van methaan, een krachtig broeikasgas. Alternatieven zoals alternate wetting and drying (AWD), System of Rice Intensification (SRI) en verbeterd waterbeheer kunnen het water- en methaanverbruik verminderen.

Oogst, verwerking en opslag

Voor het oogsten wordt meestal het veld drooggelegd zodat de rijsthalmen kunnen worden gemaaid en gedorst. Na de oogst ondergaat paddy (onbewerkt graan met dop) bewerkingen:

• dorsen en drogen;
• pellen: verwijderen van de buitenste dop (husk) waardoor bruine rijst ontstaat;
• polijsten/malen: verwijderen van de zemelen en kiem tot witte rijst, wat de houdbaarheid vergroot maar voedingsstoffen vermindert;
• parboiling: een stoom- en droogproces dat voedingsstoffen uit de zemel naar de korrel behoudt en de korrel steviger maakt.

Opslag moet droog en koel gebeuren om insecten en schimmels te voorkomen.

Voedingswaarde en gezondheid

Koolhydraten vormen het grootste deel van de energie in rijst. Gemiddeld bevat ongekookte witte rijst ongeveer 70–80% koolhydraten, 7–8% eiwit en weinig vet. Bruine rijst bevat meer vezels, vitamines (vooral B‑vitamines zoals thiamine/B1) en mineralen omdat alleen de buitenste dop is verwijderd en de zemel en kiem behouden blijven. Bij witte rijst zijn veel van deze micronutriënten grotendeels verwijderd tijdens het polijsten; om ondervoeding (bijv. beriberi door thiamine-tekort) tegen te gaan, worden in sommige landen witte rijst verrijkt of gebruikt men parboiled rijst.

Er is ook aandacht voor de aanwezigheid van anorganische stof zoals arseen in sommige rijstsoorten, vooral als ze zijn geteeld op verontreinigde gronden. Varianten in verwerking en kookmethoden kunnen de blootstelling verminderen.

Culinaire toepassingen

Rijst wordt op talloze manieren bereid: simpel gekookt of gestoomd, of als onderdeel van gerechten zoals pilaf, risotto, paella (Spanje), verschillende Indiase gerechten met curry, sushirijst (Japan), en als kleefrijst voor desserts. In sommige culturen wordt rijst eerst gebakken in olijfolie of boter en vervolgens gekookt met water of bouillon. Rijst kan ook gefermenteerd worden tot alcohol —een bekend voorbeeld is Japanse sake gemaakt van rijst.

Geschiedenis en verspreiding

Rijst domesticatie vond waarschijnlijk voor het eerst plaats in het oude zuiden van China en in delen van India, mogelijk rond 2500 v.Chr. (of nog eerder volgens recent archeologisch en genetisch onderzoek). Vanuit Zuidoost- en Zuid-Azië verspreidde de teelt zich naar Oost- en Zuid-Europa, Afrika en later naar de Amerika's. In Japan bereikte de rijstteelt volgens sommige bronnen de archipel in de 1e eeuw v.Chr. en werd het in de 2de en 3de eeuw breed toegepast en economisch belangrijk. Rijst heeft diepe culturele en sociale betekenis in veel samenlevingen en is verweven met tradities, religies en landbouwpraktijken.

Economische en sociale betekenis

Rijst is niet alleen een voedingsbron maar ook een economische pijler voor miljoenen boeren. Landen als China, India, Indonesië, Bangladesh, Vietnam, Thailand en de Filipijnen behoren tot de grootste producenten. De internationale handel in rijst beïnvloedt voedselprijzen en voedselzekerheid; diversiteit in rassen helpt lokale voedselculturen en landbouwsystemen resistent te houden tegen klimaatverandering.

Samengevat: rijst (Oryza sativa) is een veelzijdig en vitaal gewas met grote variatie in rassen en toepassingen. Verbeterde teeltmethoden en duurzaam waterbeheer zijn noodzakelijk om de productie te verhogen, milieu-impact te verminderen en de voedingswaarde voor toekomstige generaties veilig te stellen.

Vragen en antwoorden

V: Wat is rijst?

V: Waar wordt rijst verbouwd?

V: Hoeveel calorieën eet de mens wereldwijd van rijst?

V: Wanneer werd rijst voor het eerst verbouwd?

V: Hoe planten boeren rijst?

V: Wat zijn enkele manieren waarop mensen rijst verwerken en eten?

Zoek op letter