Protestantse Reformatie: Revolutie in kerk en samenleving (16e eeuw)
Protestantse Reformatie: ontdek hoe Luther, Calvijn en de drukpers de 16e-eeuwse kerk en samenleving veranderden — strijd, Bijbelvertalingen en de verstrekkende politieke gevolgen.
De protestantse reformatie was een ingrijpende reeks religieuze, culturele en politieke gebeurtenissen in de 16e eeuw binnen de christelijke wereld. Door wijdverspreide misstanden binnen de pauselijke en lokale kerkelijke structuren — zoals verkoop van aflaten, simonie, nalatigheid van geestelijken en gebrek aan pastorale opleiding — groeide bij velen het besef dat fundamentele veranderingen nodig waren. Humanisten zoals Erasmus, hervormers als Huldrych Zwingli, Maarten Luther en Johannes Calvijn bekritiseerden praktijken en leerstellingen van de Kerk en droegen bij aan een beweging die uiteindelijk leidde tot een blijvende splitsing: naast de katholieken ontstonden diverse protestantse kerken. De protestantse reformatie riep ook de katholieke Contrareformatie op het toneel.
Achtergrond en directe oorzaken
Belangrijke oorzaken van de reformatie waren zowel religieus als sociaal-politiek:
Belangrijke gebeurtenissen en personen
De gebruikelijke startdatum van de reformatie is 1517, toen Maarten Luther zijn Vijfennegentig stellingen in Wittenberg publiceerde. Dit protest tegen de aflatenhandel en andere praktijken gaf aanleiding tot brede discussie, vertalingen en boeken die zich snel over Europa verspreidden. Andere sleutelfiguren waren onder meer Huldrych Zwingli in Zwitserland en Johannes Calvijn in Genève, die de protestantse theologie verder uitwerkten. Invloeden en voorlopers zoals John Wycliffe en William Tyndale droegen via vroege Bijbelvertalingen bij aan de ontwikkeling van nationale kerken: veel van William Tyndale's werk werd later gebruikt in de King James versie van de Bijbel; John Wycliffe en anderen legden al eerder de nadruk op directe toegang tot de Schrift.
Theologische kernpunten
Veel protestantse stromingen deelden enkele centrale leerstellingen waarmee ze zich van Rome onderscheidden:
Politieke en sociale gevolgen
De reformatie had diepgaande maatschappelijke gevolgen. In veel landen leidde de verspreiding van protestantse ideeën tot conflicten en oorlogen tussen katholieke en protestantse machten. Bekende conflicten zijn de Dertigjarige Oorlog (1618–1648) en de Tachtigjarige Oorlog (de Nederlandse Opstand, 1568–1648). Deze conflicten waren niet alleen religieus van aard: religie was vaak verbonden met politieke soevereiniteit, dynastieke belangen en regionale macht. Belangrijke verdragen zoals de Vrede van Augsburg (1555) en later de Vrede van Westfalen (1648) regelden de verhouding tussen geloof en politiek in Europa en bevestigden in praktijk het idee dat vorsten in belangrijke mate de religie binnen hun territorium konden bepalen (cuius regio, eius religio).
Drukpers, vertalingen en cultuur
De nieuwe communicatietechnologie van de drukpers maakte het mogelijk religieuze teksten snel en goedkoop te verspreiden. Er kwam een sterke nadruk op het lezen van de Bijbel in de eigen taal: Luther vertaalde de Bijbel in het Duits en er was veel werk van vertalers als John Wycliffe en William Tyndale in het Engels. Dit stimuleerde alfabetisering, onderwijs en de ontwikkeling van nationale talen en literatuur. Kerkmuziek, catechese en lokale liturgieën veranderden eveneens — in veel protestantse gebieden werd eenvoudiger kerkinterieur en afkeer van religieuze beelden (iconoclasme) zichtbaar.
Contrareformatie en lange-termijneffecten
Als reactie op het protestantse succes startte de katholieke Kerk haar eigen hervormingsproces: de Contrareformatie. Belangrijke onderdelen waren het Concilie van Trente (1545–1563), interne hervormingen, de opkomst van nieuwe ordes zoals de jezuïeten, en strengere handhaving tegen ketterij. In de lange termijn leidde de reformatie tot:
Slotopmerkingen
De Protestantse Reformatie was geen eenduidige beweging maar een reeks uiteenlopende hervormingsbewegingen met uiteenlopende doelen en resultaten. Haar invloed op religie, politiek, cultuur en samenleving is groot en vormt een belangrijk keerpunt in de geschiedenis van Europa en daarbuiten.
De 95 stellingen van Luther
Oorzaken van reformatie
Aan het begin van de 16e eeuw leidden vele gebeurtenissen tot de protestantse reformatie. Misbruik van geestelijken zorgde ervoor dat mensen de katholieke kerk begonnen te bekritiseren. De hebzucht en het schandalige leven van de geestelijkheid hadden een kloof tussen hen en de boeren gecreëerd. Bovendien speelden de geestelijken niet in op de behoeften van de bevolking, vaak omdat ze de plaatselijke taal niet spraken of niet in hun eigen bisdom woonden. Het pausdom verloor aan prestige.
De verdeeldheid ging echter meer over de leer dan over corruptie. De belangrijkste punten van kritiek waren:
- De Bijbel werd alleen in het Latijn gedrukt. Hij werd niet gedrukt in de plaatselijke taal. Het drukken werd door de kerk gecontroleerd door een systeem van censuur. De katholieke mis, de belangrijkste religieuze dienst van de kerk, was ook in het Latijn. Dit betekende dat het volk niet kon controleren of wat de priester zei wel juist was.
- De kerk verkocht voor geld aflaten (vergeving) van zonden. Dit suggereerde dat de rijken hun weg naar de hemel konden kopen en de armen niet - geheel het tegenovergestelde van wat de Bijbel zegt. (Zie Evangelie van Matteüs 19:24)
- Religieuze ambten werden vaak verkocht aan wie er het meeste geld voor wilde betalen, zie Simony. Hierdoor wisten veel priesters niet genoeg over het christendom. Dus vertelden ze het volk veel verschillende dingen. Sommige dingen hadden weinig te maken met wat er in de Bijbel stond.
In 1515 startte de paus een nieuwe aflaatcampagne om geld in te zamelen voor de herbouw van de Sint-Pietersbasiliek, een kerk in Rome. Predikanten kwamen naar Duitsland om de aflaten te verkopen en beloofden dat geld zielen uit het vagevuur kon bevrijden. Maarten Luther, een Duitse katholieke monnik, vond dit te ver gaan. Op 31 oktober 1517 stuurde hij uit protest zijn 95 stellingen naar de plaatselijke aartsbisschop. Naar verluidt spijkerde hij een exemplaar op de deur van een kerk in Wittenberg. Deze stellingen, geschreven in het Latijn, waren punten waarover Luther wilde debatteren. De meeste hadden betrekking op de problemen die werden veroorzaakt door de verkoop van aflaten. Luther zei dat het idee dat men met geld vergeving kon kopen, mensen ervan weerhield zich van hun zonden af te keren. Hij zei dat het er ook voor zorgde dat mensen minder geld gaven aan de armen. Luther viel de paus niet aan. Hij gaf anderen de schuld van de misstanden. Toch impliceerden zijn ideeën dat ook de paus corrupt was. Zonder Luthers toestemming werden de 95 stellingen in het Duits vertaald en naar vele plaatsen gestuurd. Veel mensen waren het met Luther eens. De katholieke kerk probeerde deze nieuwe ideeën tegen te houden, maar zonder veel resultaat. Luther werd beschouwd als een vijand van de paus, en toen hij weigerde zijn ideeën te veranderen werd hij geëxcommuniceerd (uit de kerk gezet). In het begin was Luther niet van plan zich af te scheiden van de katholieke kerk of een nieuwe godsdienst te creëren; hij wilde de katholieke kerk hervormen.
Gevolgen
In veel landen brachten christenen de door Luther opgesomde noodzakelijke hervormingen in praktijk. Mensen begonnen de Bijbel in hun eigen taal te lezen, en velen konden met eigen ogen zien hoe de katholieke kerk het christelijk geloof had laten bederven. Velen die in de katholieke kerk bleven, namen enkele van Luthers ideeën over. De paus stelde de inquisitie opnieuw in om ketterij te bestrijden. De katholieke kerk reageerde op de protestantse reformatie met de contrareformatie. Tussen 1545 en 1563 kwam het Concilie van Trente bijeen om te beslissen wat te doen. Enkele van de ergste misstanden werden uitgebannen, maar veel van de oude leerstellingen werden gehandhaafd. De inquisitie probeerde mensen te dwingen zich aan die ideeën te houden. Omdat de Paus vond dat dwang niet erg succesvol was, richtte hij nieuwe religieuze orden op, zoals de Jezuïeten. Deze nieuwe religieuze orden moesten het protestantisme bestrijden door de bevolking op te voeden tot het katholicisme. De paus stelde de Index Librorum Prohibitorum op, een lijst van verboden boeken. Het had een grote invloed in de eerste eeuwen en werd pas in de jaren 1960 beëindigd. De katholieke kerk gebruikte barokke kunst om het religieuze gevoel van de gelovigen te raken en hen tot het katholieke geloof te brengen.
Naast het conflict in de kerken waren er ook politieke gevolgen. Het gewone volk werd meer opengesteld om zijn leiders in twijfel te trekken. In 1524-1525 kwamen miljoenen boeren in opstand tegen de edelen in naam van de gelijkheid van de mensheid voor God. Veel landen in Europa kozen het protestantisme als staatsgodsdienst en zo raakte Europa verdeeld door religie. Dit bracht godsdienstoorlogen met zich mee, zoals de Franse godsdienstoorlogen. Korte tijd konden protestant en katholiek met elkaar leven met de Vrede van Augsburg in 1555. Deze vrede erkende de confessionele verdeling van de Duitse staten en gaf de protestanten het recht om hun godsdienst uit te oefenen.
Gevolgen op langere termijn
Katholieke landen als Spanje en Italië lieten lange tijd geen protestanten toe, en protestantse landen hielden katholieken buiten de deur. Met de Amerikaanse Revolutie begon het idee van vrijheid van godsdienst zich uit te breiden. In de Verenigde Staten en het Engelse Canada hebben protestanten veel invloed. Quebec was een (voorheen Frans) katholieke provincie van Canada. Na de Zevenjarige Oorlog legden de Britten de Quebec Act op, die vrijheid van godsdienst verleende in Quebec, terwijl een deel van de huidige Verenigde Staten, bijvoorbeeld Ohio en Michigan, in Quebec werd opgenomen. Katholieken kregen daar godsdienstvrijheid. Protestantse kolonisten zagen dit als een van de Intolerable Acts. In latere eeuwen werden veel protestantse kerken opgericht in de provincie Quebec. Veel katholieke kerken begonnen in Ohio en Michigan. Uiteindelijk lieten de meeste christelijke landen enige godsdienstvrijheid toe.
Kerken die gebaseerd zijn op de ideeën van de Reformatie hebben zich in verschillende vormen vermenigvuldigd, vooral in historisch protestantse landen. Zelfs in een groot deel van Latijns-Amerika, dat van oudsher katholiek is, hebben evangelische kerken, die veel van de protestantse ideeën volgen, zich sterk uitgebreid. In de 20e eeuw hadden sommige landen nog staatskerken, maar stonden zij ook volledige vrijheid van godsdienst toe. In deze landen is het conflict tussen protestantse en katholieke christenen minder belangrijk geworden. Zij moeten samenwerken om het hoofd te bieden aan een meer seculiere samenleving. In 2016 prees paus Franciscus Luther in een gebedsdienst ter herdenking van de 500e verjaardag van de Reformatiom. Op hun beurt hebben sommige protestantse kerken sommige katholieke erediensten omarmd, en anderen hebben hen geprezen om hun standpunt over sociale kwesties.
Gerelateerde pagina's
- Protestantisme
Vragen en antwoorden
V: Wat was de protestantse reformatie?
A: De protestantse reformatie was een reeks gebeurtenissen in de 16e eeuw in de christelijke kerk. De aanleiding was de corruptie in de katholieke kerk, waardoor sommigen probeerden de werking ervan te veranderen. Dit resulteerde in een breuk tussen de katholieken en verschillende protestantse kerken.
V: Wie waren enkele van de sleutelfiguren bij de protestantse reformatie?
A: Tot de sleutelfiguren van de protestantse reformatie behoorden Erasmus, Huldrych Zwingli, Maarten Luther en Johannes Calvijn.
V: Wanneer begonnen de Vijfennegentig Stellingen de Protestantse Reformatie?
A: Met de Vijfennegentig Stellingen begon de Protestantse Reformatie in 1517, toen ze door Maarten Luther in Wittenberg werden opgehangen.
V: Hoe bracht John Knox de ideeën van Luther naar Schotland?
A: John Knox bracht de ideeën van Luther naar Schotland en stichtte de Presbyteriaanse Kerk.
V: Welke oorlogen braken uit omdat verschillende landen protestantse ideeën overnamen?
A: Er braken oorlogen uit tussen katholieke en protestantse groeperingen en landen doordat verschillende landen protestantse ideeën overnamen. Tot die oorlogen behoorden de Dertigjarige Oorlog en de Tachtigjarige Oorlog, hoewel die niet alleen over godsdienst gingen, maar ook over politieke geschillen over staatsgodsdiensten.
V: Hoe hebben recente uitvindingen bijgedragen tot de bewustwording van misstanden binnen de kerk?
A: Recente uitvindingen zoals drukpersen hielpen bij het verspreiden van het besef van misstanden binnen de kerk door vertalingen van Bijbels in plaatselijke talen als het Engels (John Wycliffe & William Tyndale) of het Duits (Martin Luther) mogelijk te maken.
V: Welke overeenkomst maakte een einde aan de godsdienstoorlogen tussen katholieken en protestanten?
A: De Vrede van Westfalen maakte een einde aan de godsdienstoorlogen tussen katholieken en protestanten door de protestanten te erkennen wanneer de ondertekenaars overeenkwamen zich niet te bemoeien met elkaars interne aangelegenheden, waaronder de gekozen godsdienst.
Zoek in de encyclopedie