Wereldschaakkampioenen zijn spelers die een wedstrijd of toernooi hebben gewonnen die gold als het officiële wereldkampioenschap in het schaakspel. Zowel mannen als vrouwen kunnen in principe meedoen aan het open (algemene) kampioenschap, maar tot op heden heeft nog nooit een vrouw een officiële match om de open wereldtitel gespeeld. Er bestaat daarnaast een apart, officieel wereldkampioenschap voor vrouwen en ook kampioenschappen voor jeugd- en leeftijdscategorieën.

Geschiedenis in het kort

Het eerste officieel erkende wereldkampioenschap werd gespeeld in 1886. Voor die tijd werden enkele spelers algemeen beschouwd als de sterkste spelers ter wereld, maar er was geen formeel systeem. De eerste officiële wereldkampioen was Wilhelm Steinitz (1886).

Na de dood van Alexander Alekhine in 1946 organiseerde de World Chess Federation FIDE in 1948 een toernooi om een nieuwe kampioen aan te wijzen; sindsdien nam FIDE lange tijd de organisatie van het wereldkampioenschap op zich. Van 1993 tot 2006 bestond er echter een breuk in de schaakwereld: Garry Kasparov brak in 1993 met FIDE en er ontstond een gespleten situatie met twee rivaliserende titels (de zogenaamde klassieke of 'PCA/classical' titel en de FIDE-titel). De titels werden in 2006 weer verenigd na een reunificatiematch.

Formaat en bepaling van de uitdager

Het format van het wereldkampioenschap is door de jaren heen veranderd. Historisch vond de titel meestal plaats in een match tussen de zittende kampioen en een uitdager, waarbij die uitdager bepaald werd via matches of kandidatentoernooien. In latere decennia gebruikte FIDE verschillende systemen: knock-outtoernooien, kandidatencycli en het modernere kandidatentoernooi plus match-systeem. Tegenwoordig (sinds de 21e eeuw) wordt de uitdager in de meeste cycli bepaald via een Kandidatentoernooi, waarna een match om de wereldtitel wordt gespeeld.

Belangrijke wedstrijden en voorbeelden

Wereldkampioenschapsmatches zijn vaak internationaal en kunnen op neutraal terrein of in de landen van één van de spelers plaatsvinden, afhankelijk van sponsoring en organisatorische keuzes. Enkele beroemde voorbeelden:

  • Fischer – Spassky (1972) in IJsland; één van de bekendste matches uit de Koude Oorlog-tijd.
  • Alekhine – Capablanca (1927) in Buenos Aires, een historische confrontatie tussen twee topgrootmeesters.
  • De Sovjet-kampioenen speelden vaak veel matches in Moskou, dat een centrum van schaakcultuur was.

Voorbeeld: Wereldkampioenschap 2013

De Wereldkampioenschapswedstrijd 2013 vond plaats tussen Anand en Magnus Carlsen (uitdager) in Chennai, de hoofdstad van Tamil Nadu, waar Anand is opgegroeid. De uitdager, Magnus Carlsen, won drie partijen en behaalde 6,5 uit 10, waarmee hij de match en de titel veroverde. Magnus Carlsen, toen 22 jaar en afkomstig uit Noorwegen, werd daarmee wereldkampioen.

Carlsen verdedigde de titel meerdere keren (2014, 2016, 2018, 2021). In 2023 besloot hij af te zien van een verdere verdediging; de daaropvolgende kampioenschapsmatch resulteerde in een nieuwe wereldkampioen, Ding Liren (2023–heden).

Bekende feiten

  • Het wereldkampioenschap heeft in de loop van de tijd zowel matches als toernooien gebruikt om de kampioen te bepalen.
  • Tussen 1993 en 2006 bestond tijdelijk een gespleten wereldtitel (classical vs. FIDE), waarna de titels weer werden verenigd.
  • De vrouwenwereldtitel is een apart kampioenschap; de aller-eerste officiële vrouwenwereldkampioen was Vera Menchik (vanaf 1927).
  • Er zijn ook wereldkampioenschappen voor snelle partijen (rapid), blitz en verschillende jeugdcategorieën.

Lijst van officiële open wereldkampioenen (kort overzicht)

  • Wilhelm Steinitz (1886–1894)
  • Emanuel Lasker (1894–1921)
  • José Raúl Capablanca (1921–1927)
  • Alexander Alekhine (1927–1935, 1937–1946)
  • Max Euwe (1935–1937)
  • Mikhail Botvinnik (1948–1957, 1958–1960, 1961–1963)
  • Vasily Smyslov (1957–1958)
  • Mikhail Tal (1960–1961)
  • Tigran Petrosian (1963–1969)
  • Boris Spassky (1969–1972)
  • Bobby Fischer (1972–1975)
  • Anatoly Karpov (1975–1985)
  • Garry Kasparov (1985–2000)
  • Vladimir Kramnik (2000–2007)
  • Viswanathan Anand (2007–2013)
  • Magnus Carlsen (2013–2023)
  • Ding Liren (2023–heden)

Dit overzicht richt zich op het open wereldkampioenschap (de “wereldtitel” die sinds 1886 het meest wordt gevolgd). De vrouwenwereldkampioenen en andere varianten hebben hun eigen lijsten en geschiedenis.

Als je wilt kan ik de volledige, uitgebreide lijsten (inclusief jaartallen van elke titelwisseling, FIDE-kampioenen tijdens de periode 1993–2006, en de lijst van vrouwenwereldkampioenen) toevoegen of een tijdlijn met belangrijke matches en resultaten samenstellen.