Wat is een staat? Definitie, kenmerken en regeringsvormen

Wat is een staat? Ontdek de definitie, kernmerken (territorium, bevolking, instellingen) en de belangrijkste regeringsvormen zoals republiek, monarchie en federatie.

Schrijver: Leandro Alegsa

30-12-2025 21:41

In de politiek is een staat een land dat controle heeft over een geografisch gebied of territorium. Staten hebben drie belangrijke kenmerken:

Controle over een geografisch gebied of territorium
Een volk, de bevolking van de staat
Instellingen die de bevoegdheid hebben om wetten te maken en uit te voeren

Wat verstaan we onder een staat?

Een staat is meer dan alleen een stuk grond en mensen. Naast territorium en bevolking heeft een staat doorgaans een georganiseerde overheid en een systeem van regels (wetten, vaak vastgelegd in een grondwet) waarmee collectieve beslissingen worden genomen. Belangrijke principes die bij het begrip staat horen zijn soevereiniteit (zelfstandig beslissingsvermogen binnen het grondgebied) en legitiem gezag — het vermogen om besluiten af te dwingen en publieke taken uit te voeren.

Belangrijkste functies van de staat

Handhaven van orde en veiligheid: via politie, rechtspraak en strafrecht wordt geweld en misdaad bestreden.
Wetgeving en bestuur: maken en uitvoeren van wetten, reguleren van economie en samenleving.
Belastingen en openbare diensten: innen van geld om onderwijs, gezondheidszorg, infrastructuur en sociale zekerheid te financieren.
Buitenlands beleid en verdediging: vertegenwoordiging in internationale betrekkingen en het onderhouden van een leger of defensiemacht.
Bescherming van rechten: vastleggen en waarborgen van burgerrechten en politieke vrijheden, vaak via rechters en onafhankelijke instellingen.

Monopolie op legitiem geweld

Een klassieke omschrijving van de staat (socioloog Max Weber) is dat zij het monopolie heeft op het legitieme geweld binnen haar grondgebied. Dit betekent niet alleen dat alleen de staat geweld mag gebruiken, maar ook dat haar gebruik van dwang als gerechtvaardigd wordt beschouwd binnen juridische en politieke kaders.

Regeringsvormen en staatsstructuren

Er bestaan verschillende manieren waarop staten hun macht organiseren:

Republiek — staatshoofd is gekozen (direct of indirect), bijvoorbeeld de meeste moderne democratieën; republiek.
Monarchie — staatshoofd is een koning of koningin; kan constitutioneel (hoofdzakelijk ceremonieel) of absoluut zijn; monarchie.
Federale staat — macht is verdeeld tussen een centrale overheid en deelstaten (bv. de Verenigde Staten), ieder niveau heeft eigen bevoegdheden.
Unitaire staat — de centrale overheid bezit de meeste macht, lokale overheden hebben slechts bevoegdheden die zij van de centrale overheid krijgen.
Democratie versus autoritarisme: op democratische wijze gekozen regeringen zijn verantwoording schuldig aan de bevolking; autoritaire regimes beperken politieke vrijheden en concentreren macht.

Legitimiteit, erkenning en staatssysteem

Internationaal bestaan criteria voor wat een staat is (bijvoorbeeld permanente bevolking, afgebakend grondgebied, regering en vermogen om betrekkingen met andere staten aan te gaan). Erkenning door andere staten en deelname aan internationale organisaties versterken de positie van een staat. Er zijn ook situaties zoals de facto-regeringen, betwiste gebieden of falende staten waar controle en legitimiteit onzeker zijn.

Burgerschap, rechten en plichten

Burgerschap verbindt individuen aan de staat: het bepaalt wie politieke rechten heeft (stemrecht), toegang tot sociale voorzieningen en wie onder de wet valt. Tegelijk brengt burgerschap plichten met zich mee, zoals belastingbetaling, het naleven van wetten en soms dienstplicht. De verhouding tussen rechten en plichten is vaak vastgelegd in de grondwet en aanvullende wetgeving (wet).

Samengevat

Een staat combineert territorium, bevolking en georganiseerde macht om orde te handhaven, publieke goederen te leveren en het leven van de gemeenschap te regelen. Staten verschillen sterk in hoe ze die macht organiseren en uitvoeren — van democratische republieken tot monarchieën en autoritaire regimes — en in de mate van soevereiniteit, legitimiteit en internationale erkenning.

De meeste staten hebben daarnaast een ambtenarenapparaat en politie om beleid uit te voeren en de rechtsorde te handhaven.

Illustratie van het boek Leviathan, door Thomas Hobbes.

Verschillende definities

Bovenstaande definitie is zeer ruim. Ze is gebaseerd op ideeën van Georg Jellinek (1851-1911). Andere mensen hadden andere ideeën:

Max Weber (1864-1920) had een andere definitie: Volgens hem is een staat een gemeenschap van mensen die "het monopolie heeft om legitiem fysiek geweld te gebruiken binnen een welomschreven gebied".
Een andere definitie komt uit de politieke wetenschap: Een staat is een systeem van publieke instellingen die er zijn om de zaken van een samenleving te regelen.
Sommige filosofen, zoals Aristoteles, Rousseau en Hegel hadden een moralistische visie: Volgens hen ontstaat een staat wanneer individuen hun doelen en die van de samenleving bereiken. Volgens Hegel is de staat de reden waarom God in de wereld kwam; het is de macht van de rede. Deze rede manifesteert zich als Zijn wil.

Vanwege de verschillende definities is er geen universeel aanvaarde definitie van staat. De definitie aan het begin van het artikel maakt nu deel uit van het internationaal recht.

Geschiedenis

Vroege staten

De vroegste staten waren gewoon menselijke nederzettingen. Een groep boeren en kooplieden die samenwerken konden "staten" zijn omdat mensen ze kunnen controleren en beschermen.

Meer georganiseerde staten konden monarchieën zijn, zoals het vroege Egypte onder de farao. Daarna volgden grotere, meer op militairen gebaseerde staten zoals het Babylonische Rijk of het Romeinse Rijk. De beroemdste vroege staten waren echter de oude Griekse stadstaten. Sommige daarvan kenden een democratie.

Van militair tot moderne staat

Toen de op militairen gebaseerde staat, het Romeinse Rijk, viel, ontstonden er tal van kleine staten, die elk ook op militairen waren gebaseerd en door een koning werden bestuurd. Deze staten werkten niet vaak samen en er woedde oorlog. Maar zodra mensen binnen de staat zelf begonnen te vechten (wat men een burgeroorlog noemt), moesten de koningen vrede sluiten en parlementen oprichten.

Moderne staten

De moderne staten begonnen al snel aan het eind van de 15e eeuw. De belangrijkste staten in Europa waren:

Engeland onder de Tudors
Spanje onder de Habsburgers
Frankrijk onder de Bourbons
Rusland onder Catharina de Grote en Alexander II van Rusland

Deze staten probeerden allemaal hun politiek en economie te verbeteren en gingen steeds meer lijken op de huidige staten. Ze vormden goede grenzen voor hun land en werkten meer met de macht binnen de staat zelf, zoals de kerk of de adel. Ze maakten legers, belastingstelsels en ambassades om hun macht en stabiliteit te vergroten.

De positie van de staat (overheid) in de economie

Verschillende soorten staten

Soorten staten kunnen worden onderverdeeld in twee categorieën: democratie en dictatuur. Dat een groep staten allemaal democratisch is, betekent echter niet dat ze dezelfde regels volgen. Iran, Pakistan, Frankrijk, Duitsland en de Verenigde Staten van Amerika zijn allemaal staten. Elk van hen ziet zichzelf als een democratie. Elk van hen heeft echter een ander idee van wat democratie werkelijk betekent.

Verschillende staten van dezelfde "categorie" kunnen ook verschillend functioneren. Twee democratische staten kunnen bijvoorbeeld heel verschillend zijn als de ene een goed getrainde politie of leger heeft en de andere niet. Daarom vertelt het woord "staat" ons alleen welk type regering die staat volgt (democratisch of dictatuur) en zegt het niets over het land zelf.

Subcategorieën van staat

Er zijn tal van subtypes van de democratie en de dictatuur. De belangrijkste zijn pluralisme, marxisme en institutionalisme.

Pluralisme

Pluralisme is erg populair in de Verenigde Staten. Het toont de staat als een neutrale plaats om ruzies tussen andere staten te beslechten. Pluralisme staat elke groep mensen toe de staat te vertellen wat hij moet doen. Dit type staat wordt een polyarchie genoemd.

Ook in een pluralistische staat zijn politiek, leger en economie verenigd en werken ze samen. Dit betekent dat alle macht in de staat "verspreid" is over de mensen die er wonen.

Marxisme

Het marxisme is een ideologie die opkomt voor de rechten van arbeiders en arbeidsters in de samenleving. Het is begonnen door Karl Marx en Friedrich Engels. Het marxisme verwerpt het idee dat een staat er is om zakelijke belangen te beschermen, en is zeker geen neutrale plaats om ruzies te beslechten.

De belangrijkste taak van een marxistische staat is het beschermen van de arbeids- en financiële situatie van de boerenklasse. Met dergelijke hervormingen richt een marxistische staat zich op het collectiviseren van middelen en het creëren van een planeconomie om het welzijn van de arbeiders te waarborgen.

Zowel marxistische als pluralistische staten moeten reageren op de activiteiten van groepen mensen in de staat zelf. Institutionalistische staten zien zichzelf niet als "instrumenten" die gecontroleerd moeten worden, het zijn meer gewoon geografische gebieden. In dit gebied vormen de mensen gewoon zelf groepen. Een institutionalistische staat kan bestaan uit zowel marxistische als pluralistische mensen.

Anarchisme

Anarchisme is wanneer een groep mensen volledige vrijheid heeft en helemaal niet gelooft in een staat. Anarchisten lijken veel op marxisten, maar zij geloven (in tegenstelling tot marxisten) dat een land kan functioneren zonder dat een staat mensen dwingt iets te doen. Wet en orde zijn niet nodig.

Anarchisten (zoals Bakoenin en Kropotkin in de 19e eeuw) willen vaak een vorm van marxisme, maar negeren enkele van de regels ervan. Zij willen dat arbeiders zichzelf besturen en gewoon betaald krijgen voor wat ze doen, in plaats van loon.

Gerelateerde pagina's

Vragen en antwoorden

V: Wat is een staat in de politiek?

A: In de politiek is een staat een land dat controle heeft over een geografisch gebied of territorium.

V: Wat zijn de drie belangrijkste kenmerken van staten?

A: De drie belangrijkste kenmerken van staten zijn controle over een geografisch gebied of grondgebied, een volk (de bevolking van de staat) en instellingen die de macht hebben om wetten te maken.

V: Wat zijn enkele regeringsvormen die staten kunnen hebben?

A: Republieken en monarchieën zijn enkele regeringsvormen die staten kunnen hebben.

V: Hoe vormen staten hun eigen landen?

A: Staten kunnen hun eigen landen vormen door samen te werken om één natie te vormen.

V: Hebben de meeste staten een leger, ambtenarenapparaat, wet en politie?

A: Ja, de meeste staten hebben ook strijdkrachten, ambtenarenapparaat, wet en politie.

V: Kunnen meerdere staten samenwerken om één land te vormen?

A: Ja, meerdere staten kunnen samenwerken om één land te vormen, zoals de Verenigde Staten.

Zoek in de encyclopedie