1940: Jaaroverzicht en belangrijke gebeurtenissen wereldwijd

1940 (MCMXL) was een schrikkeljaar dat begon op maandag van de Gregoriaanse kalender, het 1940e jaar van de aanduidingen Common Era (CE) en Anno Domini (AD), het 940e jaar van het 2e millennium, het 40e jaar van de 20e eeuw, en het 1e jaar van het decennium 1940.

Overzicht en context

Het jaar 1940 wordt vooral gekenmerkt door de snelle escalatie en wereldwijde uitbreiding van de Tweede Wereldoorlog. Veel gebeurtenissen van dit jaar bepaalden de loop van het conflict en hadden grote politieke, sociale en economische gevolgen in Europa, Azië, Afrika en daarbuiten. Naast militaire gebeurtenissen waren er ook belangrijke diplomatieke akkoorden, politieke verschuivingen, culture ondernemingen en wetenschappelijke ontwikkelingen.

Belangrijke oorlogshandelingen en politieke gebeurtenissen

• Winteroorlog en Finland: De Winteroorlog tussen de Sovjet-Unie en Finland eindigde begin 1940 met het Moessowverdrag (Moscow Peace Treaty). Finland verloor grote delen van Karelië en andere gebieden en moest concessies doen, wat grote maatschappelijke gevolgen had.
• Duitse offensieven in West-Europa: In het voorjaar begon Duitsland met de aanval op Denemarken en Noorwegen (april 1940), gevolgd door de inval in Nederland, België en Luxemburg en vervolgens Frankrijk (mei–juni 1940). Rotterdam werd zwaar gebombardeerd (mei), en Nederland capituleerde kort daarna.
• Evacuatie van Duinkerken: Tussen eind mei en begin juni vond de massale evacuatie van geallieerde troepen plaats vanuit Duinkerken (Dunkirk, Operatie Dynamo), een cruciaal moment dat veel Britse en geallieerde soldaten redde.
• Val van Frankrijk en Vichy-regime: Duitsland veroverde Parijs in juni; Frankrijk tekende in juni 1940 een wapenstilstand. In juli ontstond het Vichy-regime onder leiding van maarschalk Pétain, dat in bezet en collaborators beleid voorzag.
• Slag om Engeland: Vanaf de zomer van 1940 voerde Duitsland een intensief luchtoorlog tegen Groot-Brittannië, bekend als de Slag om Engeland (Battle of Britain). Deze luchtoorlog was bepalend voor het uitblijven van een Duitse invasie van Groot-Brittannië.
• Italië en uitbreidingen: Italië verklaarde in juni 1940 de oorlog aan Frankrijk en Groot-Brittannië. Later in het jaar sloot Japan zich met Duitsland en Italië door het sluiten van het Tripartite Pact (27 september), waardoor de Asmogendheden formeel werden verbonden.
• Sovjetexpansie: De Sovjet-Unie annexeerde in 1940 de drie Baltische staten (Estland, Letland, Litouwen) en eiste het oostelijke deel van Roemenië (Bessarabië en Noord-Bukovina), wat leidde tot territoriale en demografische veranderingen.
• Bezette Britse gebieden: De Kanaaleilanden (Channel Islands) werden in juni 1940 bezet door Duitse troepen; dit waren de enige Britse gebieden op Europees grondgebied die door Duitsland werden bezet.

Diplomatie en binnenlandse politiek

• Winston Churchill werd op 10 mei 1940 premier van het Verenigd Koninkrijk, een cruciale politieke wissel tijdens de oorlog.
• De Verenigde Staten namen deel aan toenemende militaire voorbereiding: op 16 september 1940 werd de Selective Training and Service Act aangenomen — de eerste algemene dienstplicht in vredestijd in de Amerikaanse geschiedenis. In november werd president Franklin D. Roosevelt voor een derde termijn herkozen (november 1940).
• De diplomatieke positie van neutrale landen, zoals Spanje en Zwitserland, bleef fragiel en ingewikkeld door druk van de oorlogvoerende partijen. Japans activiteiten in Azië leidden tot spanningen met westerse mogendheden.

Economie, zeeoorlog en technologie

• De Slag om de Atlantische Oceaan escaleerde: Duitse U-boten voerden intensieve oorlog tegen geallieerde konvooien, wat grote druk op bevoorradingslijnen legde.
• Militaire technologie en inlichtingen: Radar en luchtafweer speelden een sleutelrol in de Slag om Engeland. Intussen werden cryptanalyse-activiteiten (zoals in Bletchley Park) steeds belangrijker voor de geallieerden.
• Economisch leidde de oorlog tot omvorming van industrieën naar oorlogsproductie en tot grote sociale mobilisatie van arbeid en grondstoffen.

Wetenschap, cultuur en maatschappij

• Cultuur: Ondanks de oorlog werden er in 1940 belangrijke films en culturele producten uitgebracht. Filmmakers en artiesten zochten vaak naar manieren om publiek te bereiken en moreel op te bouwen.
• Wetenschap en gezondheid: De oorlog stimuleerde onderzoek en toepassing van nieuwe technologieën en medische productie (bijvoorbeeld opschaling van penicillineproductie in de vroege jaren 40), evenals innovaties op het gebied van communicatie en transport.
• Mensenrechtenschendingen en vervolging: In bezette gebieden namen vervolgingen van politieke tegenstanders en etnische groepen toe. De systematische discriminatie en deportaties richting concentratie- en vernietigingskampen werden in 1940 verder uitgebreid.

Belangrijke data (selectie)

• 9 april 1940: Duitse inval in Denemarken en Noorwegen.
• 10 mei 1940: Duitse offensief in West-Europa; Winston Churchill wordt Brits premier.
• 26 mei – 4 juni 1940: Evacuatie van Duinkerken (Operatie Dynamo).
• 14 juni 1940: Duitse troepen bezetten Parijs.
• 22 juni 1940: Wapenstilstand tussen Frankrijk en Duitsland.
• 10 juni 1940: Italië verklaart de oorlog aan Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk.
• Juli–oktober 1940: Slag om Engeland.
• 27 september 1940: Tripartite Pact tussen Duitsland, Italië en Japan.
• 16 september 1940: VS keuren Selective Training and Service Act goed (vreedestijd-conscription).
• 5 november 1940: Verkiezing van Franklin D. Roosevelt voor een derde ambtstermijn als president van de VS.

Geboren (selectie)

• 9 oktober 1940 – John Lennon, Brits muzikant en lid van The Beatles (overleden 1980).

Overleden (selectie)

• 20 augustus 1940 – Lev Trotski (Leon Trotsky), Russisch revolutionair en marxistisch theoreticus, vermoord in Mexico (geboren 1879).

Gevolgen en betekenis

Het jaar 1940 markeerde een beslissende fase in de Tweede Wereldoorlog: Duitsland leek korte tijd op het hoogtepunt van zijn macht in Europa, maar het mislukken van de invasie van Groot-Brittannië en het aanhoudende verzet van de geallieerden betekenden dat het Koninkrijk niet snel tot een Duitse vazalstaat werd gemaakt. De politieke en territoriale veranderingen van 1940 legden tevens de basis voor veel van de naoorlogse gesprekken, grenzen en verdragen. Internationaal zag men ook een vergroting van de betrokkenheid van landen die tot dan toe neutraal waren geweest, met verstrekkende gevolgen voor het verloop van de oorlog in de volgende jaren.

Dit overzicht geeft een beknopte samenvatting van de belangrijkste gebeurtenissen van 1940. Voor diepgang per land, veldslag of thema kunnen aanvullende specifieke artikelen geraadpleegd worden.