21 juni is de 172e dag van het jaar (173e in schrikkeljaren) in de Gregoriaanse kalender. Er resten nog 193 dagen tot het einde van het jaar. In de meeste jaren is dit de datum van de zomerzonnewende op het noordelijk halfrond, als de dag met de meeste daglichturen. Op het zuidelijk halfrond is dit de winterzonnewende, met de minste daglichturen.
Astronomische oorzaak
De zonnewende ontstaat doordat de aardas schuin staat ten opzichte van het vlak van haar baan rond de zon. Die schuine stand — de axiale helling — is ongeveer 23°26′ (ongeveer 23,44°). Rond 21 juni bereikt de zon haar grootste noordelijke declinatie ten opzichte van de evenaar. Op dat precieze moment staat de noordpool van de aarde het verst naar de zon gericht; dat is het astronomische begin van de zomer op het noordelijk halfrond en van de winter op het zuidelijk halfrond.
Datum en tijd
- Variatie: de solstice valt niet elk jaar exact op 21 juni. Meestal is dat 20 of 21 juni; soms komt hij voor op 22 juni, afhankelijk van schrikkeljaren en de exacte tijd van het astronomische moment.
- Tijdzones: het exacte tijdstip van de zonnewende is een universeel astronomisch moment. Welke kalenderdatum dat oplevert hangt af van je tijdzone.
- Daglengte vs. solstice: de langste dag van het jaar (meeste daglichturen) ligt vrijwel altijd vlak bij de solstice, maar de dagen van vroegste zonsopgang en laatste zonsondergang vallen vaak op andere data door de zogeheten vergelijking van tijd (analemma).
Gevolgen op aarde
- Boven de keerkringen (Noordpoolcirkel) treedt rond deze periode het verschijnsel van de middernachtzon op: de zon blijft 24 uur of langer boven de horizon.
- Onder de Zuidpoolcirkel geldt juist de poolnacht: dagen met weinig tot geen direct zonlicht.
- Temperatuur en weer reageren vertraagd op de zonnewende; de meteorologische zomer begint traditioneel later en de warmste maanden vallen meestal na de astronomische solstice.
Cultuur en tradities
De midzomerzonnewende is in veel culturen reden voor feest. Enkele voorbeelden:
- Noord-Europa: uitgebreide vieringen met vreugdevuren, dansen en festiviteiten (bijvoorbeeld de Zweedse Midsommar).
- Verenigd Koninkrijk: Stonehenge staat bekend om zijn uitlijning met de zonsopgang rond de solstice; veel mensen verzamelen er bij zonsopgang.
- Latijns-Amerika en Andesregio: oude zonnewijzers en rituelen (zoals het Inca-feest Inti Raymi is verbonden met zongerelateerde cycli, al valt dat op 24 juni).
- Religieuze feesten: Sint-Jansfeesten (rond 24 juni) hebben verbondenheid met oudere midzomervieringen, ook al zijn de data niet altijd exact gelijk aan de astronomische solstice.
Kort overzicht van feiten
- 21 juni is traditioneel de dag die vaak geassocieerd wordt met de zomerzonnewende op het noordelijk halfrond.
- De zon bereikt dan haar uiterste noordelijke positie; de noordelijke helft van de aarde ontvangt de meeste directe zonnestraling.
- De datum kan variëren door schrikkeljaren, de precieze tijd van het astronomische moment en tijdzones.
Wil je het exacte tijdstip van de zonnewende voor een bepaald jaar en je locatie weten, dan kun je dat berekenen of opzoeken in astronomische tabellen en almanakken; dat tijdstip bepaalt of de solstice in jouw tijdzone op 20, 21 of 22 juni valt.