Europees Handvest voor regionale en minderheidstalen (ECRML) — uitleg en doelen

Leer wat het Europees Handvest voor regionale en minderheidstalen (ECRML) beschermt, doelstellingen, beschermingsniveaus en voorbeelden zoals Catalaans, Jiddisch en Romani.

Het Europees Handvest voor regionale talen of talen van minderheden (ECRML) is een Europees verdrag dat in 1992 werd aangenomen. Het handvest is opgesteld door de Raad van Europa en heeft als doel de levensvatbaarheid van historische regionale en minderheidstalen in Europa te beschermen en te bevorderen. Het is een bindend instrument voor de landen die het ratificeren en verplicht hen tot maatregelen die het gebruik van deze talen in het openbare en sociale leven versterken.

Welke talen vallen onder de bescherming?

Onder het verdrag vallen talen die van oudsher door burgers van de staten die partij zijn worden gesproken en die wezenlijk verschillen van de meerderheidstaal of de officiële taal van dat land. Het verdrag is bedoeld voor talen die onderdeel zijn van het historisch en cultureel erfgoed van een regio of van een nationale minderheid. Het beschermt geen talen die door recente immigranten zijn meegebracht, en evenmin lokale dialecten die alleen varianten vormen van de officiële of meerderheidstaal.

Sommige talen hebben geen duidelijk territoriaal gebied maar vallen toch onder het verdrag, zoals het Jiddisch en het Romani. Ook regionale officiële talen kunnen bescherming krijgen: het Catalaans bijvoorbeeld is alleen officieel in een deel van Spanje en kan daarom van het verdrag profiteren. Nationale officiële talen zijn uitgesloten: het Iers is een officiële taal van Ierland en valt daardoor niet onder het verdrag binnen die staat, maar het Iers wordt wél beschermd in Noord-Ierland, omdat het daar geen nationale of officiële taal van het Verenigd Koninkrijk is.

Twee niveaus van bescherming

Het ECRML kent twee niveaus van bescherming:

• Algemene bescherming (Part II): elk land dat het verdrag ratificeert, moet voor al zijn in aanmerking komende talen een reeks algemene maatregelen nemen om het gebruik en de culturele aanwezigheid van die talen te ondersteunen.
• Uitgebreide bescherming (Part III): landen kunnen voor bepaalde talen kiezen om extra, concrete verplichtingen op zich te nemen. Deze aanvullende verplichtingen betreffen specifieke domeinen van openbaar leven en bestaan uit een lijst met voorgeschreven maatregelen (deze lijst bevat meerdere specifieke verplichtingen waaruit een staat kiest welke op een taal van toepassing zijn).

Bij ratificatie moet de staat aangeven welke talen onder Part III vallen en welke specifieke maatregelen hij voor die talen zal toepassen.

Praktische maatregelen

Het handvest stimuleert een breed scala aan maatregelen die de zichtbaarheid en het dagelijks gebruik van een taal vergroten. Veelvoorkomende voorbeelden zijn:

• Onderwijs: opvang, basisonderwijs en voortgezet onderwijs in de taal; ook opleidingen voor leerkrachten en ontwikkelingsmateriaal.
• Administratie en rechtspraak: het recht om in bepaalde omstandigheden administratieve of gerechtelijke procedures in de minderheidstaal te voeren.
• Media en informatie: ondersteuning van radio- en televisie-uitzendingen, online media en pers in de taal.
• Cultuur en culturele instellingen: financiering van culturele projecten, theaters en festivals in de taal.
• Economisch en sociaal leven: gebruik van de taal in gezondheidszorg, sociale diensten en op het werk.
• Toponiemen en bewegwijzering: gebruik van plaatsnamen en tweetalige borden waar relevant.
• Onderzoek en vakopleiding: steun voor onderzoek naar de taal en opleiding van professionals die de taal gebruiken.

Toezicht, rapportage en opvolging

Na ratificatie zijn staten gehouden om de toepassing van het handvest te volgen en hierover te rapporteren. De uitvoering wordt gemonitord door organen van de Raad van Europa, waaronder een Comité van experts dat landen evalueert en aanbevelingen doet. Op basis van die evaluaties kan het Comité van Ministers van de Raad van Europa aanbevelingen uitspreken over verbeteringen en opvolging. De rapportagecyclus en het beoordelingsproces verlopen in vaste termijnen zodat de voortgang gecontroleerd kan worden.

Effecten, voorbeelden en uitdagingen

Waar het ECRML actief wordt toegepast, leidt dit vaak tot meer onderwijsaanbod in de minderheidstaal, meer mediaproducties, extra culturele steun en grotere zichtbaarheid van de taal in het openbare leven. Tegelijk kunnen er politieke en juridische uitdagingen ontstaan: sommige staten zien het verdrag als een extra druk op de nationale eenheid of stuiten op grondwettelijke beperkingen. Zo heeft Frankrijk het verdrag wel ondertekend maar is volledige ratificatie en toepassing bemoeilijkt door bepalingen in de Franse grondwet over de taal van de Republiek.

Waarom het ECRML belangrijk is

Het handvest erkent dat talen belangrijk zijn voor identiteit, cultuur en sociale samenhang. Door bescherming en promotie van regionale en minderheidstalen helpt het ECRML verlies van taalkundig erfgoed tegen te gaan, bevordert het culturele diversiteit en ondersteunt het de rechten van sprekers om hun taal in het openbare leven te gebruiken.

Samengevat: het ECRML is een praktisch en juridisch instrument waarmee staten concrete maatregelen kunnen nemen om regionale en minderheidstalen te behouden en te versterken. De precieze reikwijdte en invulling verschillen per land en per taal, afhankelijk van de keuzes die een staat maakt bij ratificatie en van de aanbevelingen uit het monitoringproces.

Zoek op letter