Odessa (stad) | stad in het zuidwesten van Oekraïne

Odesa is een warmwaterhaven. Ze wordt echter van geringe militaire waarde geacht. Aangezien Turkije de Dardanellen en de Bosporus controleert, kan de NAVO schepen controleren die tussen Odesa en de Middellandse Zee varen.

Havens

De stad heeft twee belangrijke havens: Odesa zelf en Yuzhne. Yuzhne is een olieterminal die in 2019 meer dan miljoen vracht verwerkte. Het ligt in de buitenwijken van Odesa. Een andere belangrijke haven, Chornomorsk, ligt in dezelfde oblast, ten zuidwesten van Odesa. In deze havens komen belangrijke transporten samen. Spoorwegen en pijpleidingen komen naar deze havens. Pijpleidingen verbinden de olie- en chemische fabrieken van Odesa met die van Rusland en de EU.

Odesa is de op vier na grootste stad van Oekraïne. Ze is belangrijk voor de handel van het land. In de 19e eeuw was het de vierde stad van het keizerlijke Rusland. Ze was net kleiner dan Moskou en Sint-Petersburg, en Warschau. De oude gebouwen lijken meer mediterraan dan Russisch. Ze werden gemaakt zoals Franse en Italiaanse gebouwen.

Vóór de 20e eeuw

Een zeer oude Griekse kolonie met de naam Olbia (Grieks: Ολβία, glorieus) lag misschien op de plaats waar nu de stad ligt. Veel monumenten uit oude tijden verbinden deze plaats met het oostelijke Middellandse Zeegebied.

In de middeleeuwen maakten deze landen deel uit van de Kievan Rus, het vorstendom Galich en Volyn, de Gouden Horde, het Groot Litouwse vorstendom, het Krim-Khanaat en het Ottomaanse Rijk. De Krim-Tataren dreven er handel in de 14e eeuw. Ten tijde van de Russisch-Turkse oorlogen werden de landen door Rusland veroverd. Dat was aan het eind van de 18e eeuw.

Van 1819 tot 1858 was Odesa een vrije haven (porto franco). Tijdens de Sovjettijd was het de belangrijkste handelshaven van de V.S.S.R. en een Sovjet marinebasis. Op 1 januari 2000 werd de Quarantainepier van de handelszeehaven van Odesa voor 25 jaar een vrije haven en een vrije economische zone.

15e eeuw

In de 15e eeuw na Christus woonden er nomadische stammen van de Nogays, onder het bestuur van het Khanaat van de Krim. Tijdens het bewind van Khan Haci I Giray werd hij bedreigd door de Gouden Horde en de Ottomaanse Turken. Om hulp te krijgen schonk de khan Odesa aan het Groothertogdom Litouwen. De plaats die nu Odesa heet, kreeg toen de naam Khadjibey (ook gespeld als Khadjibei, Khadzhibei, of Gadzhibei; Litouws: Chadžibėjus; Krim-Tataars en Turks: Hacibey). Het maakte deel uit van de regio Dykra. Er woonden maar weinig mensen in die regio. Zij maakten deel uit van de Turkse stammen. Het land was voornamelijk lege steppen.

Het Ottomaanse Rijk controleerde Khadjibey na 1529. De nabijgelegen regio Khadjibey kreeg de naam Yedisan. In het midden van de 18e eeuw herbouwden de Ottomanen een fort in Khadjibey. Het kreeg de naam Eni Dunia (Turks: Yeni Dünya, letterlijk "nieuwe wereld").

Ten tijde van de oorlog tussen Rusland en Turkije (1787-1792) leidde Ivan Gudovich op 25 september 1789 een groep Russische soldaten naar Khadjibey. Zij namen Khadjibey en Yeni Dünya in voor het Russische Rijk. Een Spanjaard in het Russische leger genaamd generaal-majoor José de Ribas leidde een groep soldaten. De Russen noemden hem Osip Michailovitsj Deribas. De hoofdstraat in Odesa heet tegenwoordig Deribasovskaja-straat naar hem. Turkije liet Rusland de stad houden in het Verdrag van Jassy (overeenkomst van Jassy) in 1792. De Russen maakten het een deel van een plaats die zij Novorossiya (nieuw Rusland) noemden.

Oorsprong van de naam

In 1794 besloot de Russische regering een zeefort te bouwen op de ruïnes van de stad Khadjibey. Dit werd in januari 1795 de stad Odesa. In dat jaar werd de nieuwe naam voor het eerst in regeringsletters geschreven. De redenen voor de nieuwe naam zijn verloren gegaan, maar men had theorieën.

Catharina II

Volgens een van de verhalen, toen iemand zei dat Odessos de naam voor de nieuwe Russische haven moest worden, zei Catharina II dat alle namen in het zuiden van het Rijk al "mannelijk" waren, en dat ze niet nog een naam wilde. Dus besloot ze de naam te veranderen in het meer 'vrouwelijke' Odesa. Dit verhaal kan vals zijn.

Frans

Er waren minstens twee steden (Eupatoria en Theodosia) met namen die "vrouwelijk" klinken voor een Rus; ook sprak Catharina II geen Russisch toen zij een kind was, en tenslotte zijn alle steden vrouwelijk in het Grieks (en in het Latijn). Een ander verhaal is dat de naam 'Odesa' afkomstig is van woordspelingen in het Frans. Frans was toen de taal die aan het Russische hof werd gesproken. 'Veel water' is assez d'eau in het Frans. Als men dit achterstevoren zegt, klinkt het als de naam van de Griekse kolonie. Een woordspeling over water is logisch. Odesa ligt aan een heel groot waterlichaam, maar heeft weinig zoet water. Hoe dan ook, er is nog steeds een link met de naam van de oude Griekse kolonie. Er kan dus enige waarheid schuilen in de dingen die men lang geleden zei.

De nieuwe stad werd al snel een groot succes. De vroege groei was grotendeels te danken aan het werk van de Duc de Richelieu, die tussen 1803 en 1814 gouverneur van de stad was. Hij was de Franse Revolutie ontvlucht en had gediend in het leger van Catharina tegen de Turken. Hij wordt gecrediteerd voor het ontwerpen van de stad en het organiseren van haar voorzieningen en infrastructuur. Hij wordt ook beschouwd als een van de grondleggers van de stad, samen met een andere Fransman, graaf Alexandre Langeron, die hem in zijn functie opvolgde. Richelieu wordt herdacht met een bronzen standbeeld, onthuld in 1828 naar een ontwerp van Ivan Martos.

Vrije poort

In 1819 werd de stad een vrije haven, een status die zij behield tot 1859. Het werd de thuisbasis van een zeer diverse bevolking van Oekraïners, Russen, Joden, Grieken, Bulgaren, Albanezen, Armeniërs, Italianen, Fransen, Duitsers en handelaren die vele andere Europese nationaliteiten vertegenwoordigden (vandaar de vele "etnische" namen op de kaart van de stad, bijv. Frantsuszkiy (Frans) en Italianskiy (Italiaans) Boulevards, Grecheskaya (Grieks), Evreyskaya (Joods), Arnautskaya (Albanees) Straten). Het kosmopolitische karakter ervan werd gedocumenteerd door de grote Russische dichter Alexander Poesjkin, die tussen 1823 en 1824 in interne ballingschap in Odesa woonde. In zijn brieven schreef hij dat Odesa een stad was waar "je Europa kunt ruiken. Er wordt Frans gesproken en er zijn Europese kranten en tijdschriften te lezen".

De groei van Odesa werd onderbroken door de Krimoorlog van 1853-1856, waarin het werd gebombardeerd door Britse en Franse zeestrijdkrachten. De stad herstelde zich snel en door de groei van de handel werd Odesa de grootste graanexporthaven van Rusland. In 1866 werd de stad per spoor verbonden met Kiev en Kharkiv en met Iaşi, Roemenië.

De stad werd in de 19e eeuw de thuisbasis van een grote Joodse gemeenschap. In 1897 maakten de joden naar schatting ongeveer 37% van de bevolking uit. Zij werden echter herhaaldelijk onderworpen aan ernstige vervolging. Pogroms vonden plaats in 1821, 1859, 1871, 1881 en 1905. Veel Joden vluchtten naar het buitenland, met name naar Palestina na 1882, en de stad werd een belangrijke steunpunt voor het zionisme.

Eerste helft van de 20e eeuw

In 1905 was Odesa de plaats van een arbeidersopstand gesteund door de bemanning van het Russische slagschip Potemkin (zie ook Slagschip Potemkin opstand) en Lenin's Iskra. De beroemde film van Sergei Eisenstein, Het slagschip Potemkin, herdacht de opstand en bevatte een scène waarin honderden burgers van Odesa werden gedood op de grote stenen trap (nu in de volksmond bekend als de "Potemkin Trappen"), in een van de beroemdste scènes uit de filmgeschiedenis.

Bovenaan de trappen, die naar de haven leiden, staat een standbeeld van Richelieu. Het eigenlijke bloedbad vond plaats in straten in de buurt, niet op de trappen zelf, maar de film zorgde ervoor dat velen Odesa bezochten om de plaats van de "slachting" te zien. De trappen blijven een toeristische attractie. De film werd gemaakt in de Cinema Factory van Odesa, een van de oudste filmstudio's in de voormalige Sovjet-Unie.

Na de bolsjewistische revolutie in 1917 tijdens de Eerste Wereldoorlog werd Odesa bezet door verschillende groepen, waaronder de Oekraïense Tsentral'na Rada, het Franse leger, het Rode Leger en het Witte Leger. Uiteindelijk nam het Rode Leger in 1920 de controle over Odesa over en verenigde het met de Oekraïense SSR, die later deel ging uitmaken van de USSR.

De bevolking van Odesa leed onder een grote hongersnood in 1921-1922 als gevolg van de oorlog. Roemeense en Duitse troepen bezetten de stad van 1941 tot 1944 tijdens de Tweede Wereldoorlog, waarbij zware schade werd aangericht en veel slachtoffers vielen.

Tijdens de bezetting door de Axis werden ongeveer 60.000 Odesanen (voornamelijk Joden) afgeslacht of gedeporteerd. Veel delen van Odesa werden beschadigd tijdens de val en later heroverd in april 1944, toen de stad uiteindelijk werd bevrijd door het Sovjetleger. Het was een van de eerste vier Sovjetsteden die in 1945 de titel "Heldenstad" kregen.

Tweede helft van de 20e eeuw

In de jaren 1960 en 1970 groeide de stad enorm. Tussen de jaren 1970 en 1990 emigreerden de meeste overlevende Joden uit Odesa naar Israël, de Verenigde Staten en andere westerse landen. Grootschalige binnenlandse migratie van de Odesaanse midden- en hogere klasse naar Moskou en Leningrad bood nog meer carrièremogelijkheden. De stad groeide echter nog meer door de leegte op te vullen met nieuwe plattelandsmigranten elders uit Oekraïne. Industriële professionals werden uitgenodigd uit Rusland en andere Sovjetrepublieken.

Ondanks het feit dat de stad deel uitmaakte van de Socialistische Republiek Oekraïne, behield en versterkte zij haar unieke kosmopolitische mix van Russisch/Oekraïense/Mediterrane cultuur. De stad behield ook haar overwegend Russischtalige omgeving, met een uniek dialect van Russisch met accenten. De Russische, Oekraïense, Griekse, Armeense, Moldavische, Azerische en Joodse gemeenschappen in de stad hebben allemaal bijgedragen aan de verschillende aspecten van Odesa.

In 1991, na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, werd de stad onderdeel van het nieuwe onafhankelijke Oekraïne. In 2020 telt Odesa ongeveer 1,1 miljoen inwoners. Tot de industrieën van de stad behoren scheepsbouw, olieraffinage, chemicaliën, metaalbewerking en voedselverwerking. Het is ook een Oekraïense marinebasis en de thuisbasis van een vissersvloot. De stad staat ook bekend om haar enorme openluchtmarkt, de Zevende-Kilometer Markt.

Het vervoersnetwerk van Odesa bestaat uit trams (trams), trolleybussen, bussen en marshrutkas.

Odesa (Google Map) ligt boven de heuvels met uitzicht op een kleine haven. Het ligt ongeveer 31 km ten noorden van de monding van de rivier de Dnjestr en ongeveer 443 km ten zuiden van de Oekraïense hoofdstad Kiev. De stad heeft een continentaal klimaat (Dfa in de Köppen klimaatclassificatie) met gemiddelde temperaturen in januari van -2 °C en juli van 22 °C. Jaarlijks valt er gemiddeld slechts 350 mm neerslag.

De hoofdtaal is Russisch, terwijl Oekraïens minder gebruikelijk is, ondanks het feit dat het een officiële taal is in Oekraïne. De stad is een mix van vele nationaliteiten en etnische groepen, waaronder Oekraïners, Russen, Joden, Grieken, Moldaviërs, Bulgaren, Armeniërs en Turken.

Odesa is een populaire toeristische bestemming. Het heeft vele resorts in en rond de stad. De families Tolstoj, Vorontsov en Potocki bezaten paleizen in Odesa. Ze zijn nog steeds open voor bezoek door het publiek.

Kunst en literatuur

De schrijver Isaac Babel werd in de stad geboren. De stad heeft ook verschillende beroemde musici voortgebracht, waaronder de violisten Nathan Milstein, Mischa Elman en David Oistrakh, en de pianisten Benno Moiseiwitsch, Sviatoslav Richter en Emil Gilels. De schaker Efim Geller werd in de stad geboren. Alle genoemden, behalve Richter, zijn vertegenwoordigers van de Joodse gemeenschap van de stad.

Entertainment

De populairste Russische showmensen uit Odesa zijn Yakov Smirnoff (komiek), Mikhail Zhvanetsky (legendarische humoristische schrijver, die zijn carrière begon als haveningenieur) en Roman Kartsev (komiek). Hun succes in de jaren 1970 droeg bij tot de status van Odesa als "hoofdstad van de Sovjethumor". Later werden in de stad verschillende humorfestivals opgericht, waaronder de viering van de Dag van de Grappenmaker.

De meeste huizen van de stad uit de 19e eeuw werden gebouwd van kalksteen die in de buurt werd gedolven. Verlaten mijnen werden later gebruikt en uitgebreid door plaatselijke smokkelaars. Hierdoor ontstond een ingewikkeld labyrint van ondergrondse tunnels onder Odesa, bekend als "catacomben". Ze vormen nu een grote attractie voor extreme toeristen. Dergelijke tochten zijn echter niet officieel toegestaan en gevaarlijk omdat de indeling van de catacomben niet volledig in kaart is gebracht en de tunnels zelf onveilig zijn. Deze tunnels zijn een belangrijke reden waarom er in Odesa nooit een metro is aangelegd.

De economie van Odesa is gebaseerd op zijn haven en de nabijheid van nabijgelegen ijsvrije havens in de mondingen van de Dnjepr, de Zuidelijke Boeg, de Dnjester en de Donau. Tijdens de Sovjetperiode was het de grootste handelshaven van de USSR. Sinds de onafhankelijkheid van Oekraïne is Odesa nog steeds de drukste internationale haven van het land. In Odesa is ook bijna 5% van alle in Oekraïne geregistreerde IT-bedrijven gevestigd. Dit helpt de stad te gedijen en getalenteerde softwareprogrammeurs uit andere steden van Oekraïne en het buitenland aan te trekken.